VITRINË LIBRI

Lëvizja Protestante midis shqiptarëve 1908-1991

Autori, David Young, 267 faqe. Botuar nga shtëpia botuese Tenda, Prishtinë

Në këtë vepër, albanalogu David Young, trajton rolin e ungjillorëve në Kongresin e Manastirit, punën e Shoqërisë Biblike Britanike në trevat shqiptare, historinë e Kishës Ungjillore Shqiptare, programet edukative ungjillore gjatë kësaj periudhe, si dhe programet humanitare.

Trajtohet situata e vështirë e Lëvizjes në Shqipëri gjatë kohës së komunizmit por edhe jetën e këtij komuniteti mes shqiptareve në Kosovë, në Maqedonia, në Malin e Zi, por edhe në Itali, me arbëreshët dhe në Greqi me arvanitësit. Autori tregon për burimin e materialave të tij kur shkruan: “Kam përdorur shkrime të pabotuara, veçanërisht nga misionarët e mëparshëm në Shqipëri, kryesisht nga Edwin Jacquesi dhe Phineas Kennedy.

Kam intervistuar personalisht, ose në disa raste kam mbajtur korrespondencë me njerëz të ndryshëm, që tashmë kanë ndërruar jetë ose që janë larguar nga skena, në lidhje me punën e tyre në Shqipëri dhe Kosovë, përfshirë veçanërisht Edwin Jacquesin, anëtarët e mbetur të kishës së para luftës në Korçë, Simo Ralevićin nga Peja, Anton Krasniqin nga Prishtina.

Kam përdorur arkivat e Shoqërisë Biblike Britanike dhe të Huaj në Kembrixh, si duke gjurmuar në referenca të shpërndara për Shqipërinë dhe Kosovën në raportet e tyre te botuara, ashtu dhe duke lexuar materiale të pabotuara nga kjo periudhë.”

Në parathënien e tij, Dr. Femi Cakolli e cilë­son veprën Lëvizja Protestante midis shqiptarëve 1908-1991 si “vepra më përmbajtësore, më serioze dhe më e dobishmja për zhvillimin historik të Kishës Ungjillore mes shqiptarëve që është botuar deri më tani. Autori i kësaj monografie është një anglez që jeton në Uells të Britanisë së Madhe, por është miku i përulur i shqiptarëve.

Ai erdhi fillimisht në Kosovë qysh më 1974, dhe prej asaj kohe ai nisi ta mësonte gjuhën shqipe si një autodidakt me disa libra shqip të botuara qysh nga koha e Mbretit Zog e të cilat i kishte gjetur në Kembrixh. David Young në librin e tij monografik Lëvizja Protestante në Shqipëri 1908-1991 përfshin 83 vjet histori të kishës protestante shqiptare.

Ai e nis shkrimin e tij me vitin 1908 sepse është bërja e Alfabetit dhe kulmi i lëvizjes protestante në Shqipëri. Autori ka zgjedhur që t’i selektojë fenomenet dhe çështjet e temës duke i parë ato veç e veç kronologjikisht. Sigurisht se ky libër prezanton vlera të çmueshme historike, dhe si i tillë do të jetë me dobi për studentët, his­torianët, pastorët dhe për publikun e gjërë.”

Çfarë Besojnë Ungjillorët?

Në pjesën e parë të librit, autori David Young e shikon të nevojshëm të sqaroj lexuesin lidhur me besimin ungjillor: Ungjillorët theksojnë sakrificën e vdekjes së Krishtit në kryq si të mjaftueshme për t’i shpenguar ata nga paga e mëkatit, duke e parë këtë si një sakrificë shlyese e cila përbënte përmbushje të plotë për kërkesat e Perëndisë; shpëtimi i blerë në këtë mënyrë merret vetëm nëpërmjet besimit, jo për shkak të meritave personale apo për shkak të ceremonive fetare.

Kisha të tjera theksojnë nevojën dhë shërbesën e priftërinjve dhe të sakramenteve; ose mësojnë që njeriu duhet të kontribuojë në shpëtimin e tij. Ungjillorët besojnë se ka një pranim të menjëhershëm të faljes së mëkateve dhe në një lindje të re në një jetë shpirtërore në bashkësi me Krishtin, në atë moment besimtari kthehet nga mënyra e kaluar e të jetuarit, e mëkatshme, dhe e përkushton veten ndaj Krishtit përgjatë tërë jetës së tij drejt një jetesë të shenjtë.

Ungjillorët duke e provuar gëzimin dhe lirinë e shpëtimit, mezi presin ta përhapin këtë lajm, dhe të punojnë për të sjellë sa më shumë njerëz që të jetë e mundur në një pranim dhe përjetim të ngjashëm të besimit.

Ata e marrin seriozisht urdhërimin e Perëndisë për të predikuar ungjillin në të gjithë botën, te të gjithë njerëzit dhe kanë qenë aktiv në përhapjen masive të krishterimit në botë nga periudha e 1720-ës e në vazhdim.

Duke patur parasysh faktin se Dëshmitarët e Jehovait ishin dhe përsëri janë aktiv midis shqiptarëve, është e nevojshme të nxjerrim në pah se ata janë një sekt tjetër fetar, dhe kurrsesi një degë e krishterimit. Si rrjedhojë ata nuk janë ungjillorë.

120 Vjetori i Vëllazërisë Ungjillore

Në 14 nëntor 1892, Gjerasim Qiriazi me një grup atdhetarësh themeluan Vë­llazërinë Ungjillore. Presidenti i shoqatës ishte Gjerasimi dhe sekretari Thanas Sinën. Ndër elementët që përqafuan këto ide bënin pjesë Sevasti e Gjergj Qiriazi, Petro Nini Luarasi, Nuçi Naçi, Fanka Efthimi si dhe zyrtarë, tregëtarë, edhe zanat­çinj.

Veprimtarë të da­lluar ishin edhe Grigor Cilka e Herakli Bogdani. (1. Dhimitër Dishnica: Motrat Qiriazi f.39) Ata synonin botimin e letërsisë shqipe, çeljen e shkollave shqipe dhe përhapjen e un­gjillit ndaj gjithë popullit shqiptar. Më 1908 Ungjillorët morën pjesë aktivisht në organizimin dhe punimet e Kongresit të Manastirit.

Sevasti Qiriazi, motra e Gjerasimit dhe pa­triotja e shquar, la këtë kujtesë: “E dinim që në krye se kjo barrë që kemi marrë përsipër është e vështirë, se do durim të madh dhe mburojë të fortë; po malli për kombin na bëri të mos kujtojmë asgjë nga të gjitha pengimet dhe kundërshtirat që mund të vijnë e të na lodhin në këtë punë.”

Kredoja e veprimtarisë ungjillore ishte: Miq për Perëndinë, Dritë për popullin, Uratë për mëmëdhenë! Dr. Femi Cakolli, studiuesi i gjuhës shqi­pe dhe drejtues i kishës ungjillore në Prishtinë komenton mbi punën e ungjillorëve të asaj kohe: “Ata guxuan të predikojnë, të luten dhe të këndojnë shqip.

Guxuan të hapin shkolla në shqip. Guxuan të shkruanin dhe të botonin shqip. Guxuan të hapin kishë shqip. Kështu u ofrua fryma dhe gjaku i atyre intelektualëve shqiptarë për ta bërë alfabetin shqip.” Historia pra, e ungjillorëve të parë në Shqipëri, është historia e atyre që dhanë jetën për Un­gjillin dhe për kombin tonë.

Nje­rëz të përkushtuar që ecën me këmbë qytet me qytet e fshat me fshat për të çuar ungjillin edhe abetare e gramatika. Njerëz që shkrinë pasuritë e tyre për të hapur shkolla, për të botuar abetare e literaturë. Njerëz që nuk kursyen asgjë e madje sakrifikuan shëndetin e tyre e vdiqën në lulen e rinisë sepse kishin ëndërra për të cilat nuk kishin frikë të vdisnin.

Kur lexon historitë e tyre të bejnë përshtypje: burgosjet, rrahjet, tentativat për atentate, marrjet peng nga kaçakë, presione nga qevëria lokale turke për të mbyllur shkollat, mallkimët, çkishërimet, pengimi i fëmijeve për të shkuar në shkollat shqipe, konfiskimi i librave, djegja e dyqaneve, shtypshkrojave, bastisja e shtëpive e përsëri ata rezistuan, luteshin për armiqtë dhe çuan deri në fund misionin që kishin marrë përsipër.

Ata kanë lënë pas një trashëgimi të pasur që na frymëzon jo vetëm ne por gjithë shqiptarët. Kapitull i Ri Me ardhjen e demokracisë në vitin 1992, Vëllazëria Ungjillore e Shqipërisë u rithemelua. Presidenti i parë u zgjodh Ligor Çina, një ndër besimtarët ungjillorë që i mbijetuan diktaturës.

Në vitin 2010 u nënshkruar një marrëveshje mes Vëllazërisë Ungjillore Shqiptare dhe qeverisë, sipas të cilit ai njihet tashmë si një komunitet fetar zyrtar. Sot, Komuniteti Ungjillor është shtrirë përmes kishave të veta në çdo qytet të Shqipërisë dhe vazhdon të japë kontributin e tij në jetën shpirtërore të Shqiptarëve edhe në çdo fushë të jetës së vendit.

Ky kontribut duket në hapje shkollash, kopshtesh, kursesh profesionale, shtëpi fëmijesh, azile, qendra shëndetësore e klinika, projekte sociale për fëmijë, të varfër, pensionistë, edhe të burgosur. Të krishterët ungjillorë i gjen në çdo fushë të jetës së vendit.

Ata besojnë se mesazhi i Ungjillit mund të transformojë pozitivisht jetën e një individi, të një familjeje, të një komuniteti dhe të krejt shqiptarëve.

“Dashuria ndaj Perëndisë dhe ndaj të afërmve duhet të jetë mësimi i parë dhe i pastajmë për foshnjat. Të stërviten për të bërë mirë te të varfërit dhe të nevojshmit, të thellohet në zemrat e tyre dëshira për t’i bërë mirë kombit dhe gëzimi tyre të jetë kur ta shohim kombin të lulëzuar në çdo punë të mirë dhe të afërmin duke vajtur mbarë.”

                                                                                                                                                       Sevasti Qiriazi

“Do punonj për mëmëdhenë,

Gjithë jetën sa të rronj,

Do të zgjonj dhe ata që flenë,

Kështu jetën do mbaronj.”

Gjerasim Qiriazi (vjersha “Detyrat e Mëmëdhetarit të Vërtetë”)

1912-ta dhe Ungjillorët

Gjashtë muaj pasi shqiponja dykrenore u ngrit më 28 Nëntor 1912 në një ballkon në Vlorë, Ismail Qemali ishte në Londër në Konferen­cën e Ambasadorëve. Në kohën kur ishte atje, ai shkoi për vizitë tek disa të krishterë ungjillorë anglezë ‘që t’i falënderonte për gjithë ndihmën që i kishin dhënë çështjes shqiptare’. Ata ishin ‘Shoqëria Biblike Britanike dhe e Huaj’.

Në 1912 Mid’hat Frashëri gjithashtu pohonte se ‘Shoqëria Biblike’ ishte bërë ‘e nderuar dhe e lavdëruar pothuajse nga të gjithë shqiptarët patriotë, qofshin myslimanë apo të krishterë.’ Por cilët ishin këta njerëz dhe çfarë kishin bërë ata për Shqipërinë që të meritonin lavdërim të tillë?

Pesë vjet më parë kishte ndodhur një nga ngjarjet më domethënëse në historinë shqiptare – Kongresi i Manastirit i 1908. Disa prej pjesëmarrësve më të rëndësishëm aty ishin besimtarë ungjillorë shqiptarë si Gjergj Qiriazi zëvendëspresidenti i shoqërisë ‘Bashkimi’, pastor Grigor Cilka dhe Parashqevi Qiriazi – e vetmja delegate grua.

Edhe para 1908-ës, ishin të krishterë ungjillorë të tjerë si Gjerasimi (vëllai i madh i Gjergjit), besimet dhe patriotizmi i të cilit u kombinuan për ta bërë një figurë me ndikim të madh në rizgjimin kombëtar shqiptar.

Pavarësisht se nuk është mjaft e njohur, të krishterët ungjillorë dhanë një kontribut vital ndaj Pavarësisë së Shqipërisë dhe ishin në zemër të lëvizjes patriotike për gjuhën shqipe. Për fat të keq ky kontribut u mohua gjatë komunizmit në Shqipëri dhe madje edhe sot shumë njerëz janë të paditur për pjesën që kanë luajtur ungjillorët në historinë shqiptare – shumë supozojnë në mënyrë të gabuar se ungjillorët erdhën për herë të parë në Shqipëri pas viteve 1990!

Më në fund, në 2011, komuniteti ungjillor u njoh zyrtarisht si një prej pesë komuniteteve fetare të Shqipërisë. Shumë historianë shqiptarë dinë për historinë e ungjillorëve në Shqipëri para Luftës së Dytë Botërore dhe kanë shkruar për ta, siç është historiani Xhevat Lloshi, por mes shqiptarëve sot, shumë njerëz nuk janë akoma në dijeni të kësaj historie të fshehur.Ungjillorët e marrin emrin e tyre prej ungjillit, lajmit të mirë të Jezus Krishtit.

Gjerasim Qiriazi

Familja Qiriazi është mjaft e mirënjohur tek shqiptarët. Madje gjatë komunizmit u bë një film i bazuar në jetët e tyre i quajtur ‘Më­sonjëtorja’ (ndonëse në të përdoren pseudonime). Ajo që shumë njerëz nuk e dinë është se familja Qiriazi ishin të krishterë ungjillorë shqiptarë.

Kontributi i i tyre ndaj pavarësisë së Shqipërisë ishte i madh përmes përpjekjeve të ty­­re për të dhënë mësim gjuhën shqipe. Por ata nuk ishin të motivuar për ta bërë këtë vetëm nga patriotizmi, por nga një dëshirë për t’i bërë shqiptarët të aftë të lexonin ungjillin në gjuhën e tyre amëtare.

Gjerasim Qiriazi u lind më 1858 pranë Ma­nastirit. Në 1873 ai pati kontakt me ungjillin kur dy misionarë amerikanë erdhën në Manastir dhe morën me qira shtëpinë në krah të prindërve të tij. Në fillim Gjerasimi i ri shkonte bashkë me djemtë e tjerë për të shqetësuar takimet, por filloi ta konsideronte seriozisht mesazhin.

Ai bleu një Dhjatë të Re të cilën e lexoi me kujdes. Kjo çoi në kthimin e tij në besim dhe ai u bë pjesë e kishës ungjillore atje në 1877. Shumë shpejt u bë e qartë që Gjerasimi kishte një dëshirë të fortë për të ndarë lajmin e mirë të Jezus Krishtit me të tjerët duke përfshirë edhe bashkëatdhetarët e tij. Në 1878 ai hyri në shkollën e misionit Samakov.

Gjerasimi u diplomua në 1882 duke lënë pas ‘një reputacion të shkëlqyer për dituri, aftësi, besnikëri, gjenialitet dhe devocion’. Pak më vonë ai filloi të shërbejë në një ki­shë bullgare, por kishte një dëshirë të zjarrtë t’u predikonte bashkëatdhetarëve të tij në gjuhën e tyre.

Ai kishte dëgjuar për Alexander Thompsonin dhe që ai kishte të njëjtën dëshirë për t’u sjellë shqiptarëve ungjillin. I shkroi atij duke i sugjeruar bashkëpunim. Gjerasimi ofroi të vizi­tonte të gjitha qy­tetet kry­­e­­sore dhe fshatrat e mëdha të Shqipërisë duke marrë ungjillin e botuar nga Shoqëria Biblike.

Me një koinçidencë të mrekullueshme, pikërisht në të njëjtën kohë, Thompsoni i kishte shkruar Gjerasimit saktësisht të njëjtin su­gje­rim! Letrat e tyre u kry­qëzuan rrugës! Pra bashkëpunimi nisi dhe me ‘gëzim e shpresë të madhe’ Gjerasimi, së bashku me një punëtor tjetër të Shoqërisë Biblike, Sevastides, u nis në turneun e tij të parë në trojet shqiptare.

Gjatë këtij turneu ai i përjetoi edhe kundërshtimin që autoritetet turke ngrenin ndaj përhapjes së gjuhës shqipe, por edhe dë­shirën e fortë që shumë nga njerëzit e tij të kishin fjalën e Perëndisë dhe lirinë nga sundimi turk. Në këtë turne të parë ai lexoi nga ungjilli në publik dhe shiti shumë nga përkthimet e Kristoforidhit si dhe librin e tij të Gramatikës Shqipe.

Për shumë shqiptarë kjo duhet të ketë qenë hera e parë që dëgjonin fjalën e Perëndisë të lexohej në gjuhën e tyre. Së bashku më bashkëpunëtorin e vet u burgos në Durrës, por u lirua menjëherë falë presionit nga ShBBH. Ata vazhduan për në Vlorë, Elbasan, Tiranë dhe Shkodër dhe falë presionit të ushtruar nga miqtë e tyre britanikë, autoritetet turke nuk mund të bënin asgjë për të ndaluar qarkullimin e lirë të librave shqip!

Ishte për këtë arsye që Ismail Qemali, Mid’hat Frashëri dhe shumë të tjerë ishin aq mirënjohës ndaj Shoqërisë Biblike. Në këtë kohë ungjijtë dhe Librat e tyre të Gramatikës ishin të vetmit libra shqip që autoritetet turke nuk mundën t’i ndalonin së qarkulluari mes shqiptarëve.

Kur e kuptuan plotësisht ‘kërcënimin serioz të interesave turke’ që ngritën këta të krishterë shqipfolës, turqit u përpoqën ta shtypnin këtë rrezik të ri te autoriteti i tyre suprem. Porta e Lartë e akuzoi Gjerasimin dhe Sevastidesin që gënjyen për arrestimin e tyre në Durrës. Si pasojë, Ambasadori britanik u dekurajua nga mbështetja e punës së Shoqërisë.

“Unë sapo kisha filluar të punoja për njerëzit e mi, dhe ditë pas dite dëshira për të predikuar Fjalët e Jetës tek ata po rritej… Zemra nuk më digjej as për pasuri e as për ndonjë gjë tjetër të kënaqshme për mishin. Kisha vetëm një gjë në mendje – përhapjen e dritës mes bashkatdhetarëve të mi.”

Sait Pasha, në mënyrë të fshehtë dha urdhër për t’i vonuar qëllimisht librat e Shoqërisë në një pikë doganore, në mënyrë që të pengonte shpërndarjen e tyre ndërkohë që ishte ndaluar botimi i mëtejshëm i ungjijve në Toskërisht. Gjatë kësaj kohe, Gjerasimi qëndroi në Stamboll ku studioi gegërisht me Kristoforidhin dhe filloi të shkruante letërsi në shqip duke përfshirë edhe himne të krishtera.

Çdo të djelë mbante shërbesa adhurimi në shqip. Këtu Gjerasimi shprehu për herë të parë idenë e tij për të hapur shkolla ku shqiptarët mund të mësonin të lexonin gjuhën e tyre që të mund të kuptonin ungjillin. Por mbi këtë, dëshira e tij e ngutshme ishte të gjente një mënyrë për t’u kthyer në Shqipëri dhe të predikonte ungjillin në gjuhën e nënës.

Naim Frashëri në atë kohë ishte duke punuar në zyrën e Censurës nën Ministrinë e Arsimit dhe ishte në gjendje të ndihmonte. Mesa duket ishte falë ndikimit të tij që ndalimi mbi shkrimet shqipe të kthehej mbrapsht. Gjerasimi atëherë u kthye me një ngarkesë me ungjij në Manastir ku vazhdoi të predikojë te bashkëatdhetarët e tij.

Ai u mirëprit dhe për herë të parë në Manastir filluan shërbesat e kishës në gjuhën shqipe. Shumë shprehën dëshirën për të mësuar si të lexonin dhe të shkruanin në shqip dhe së shpejti u desh të porositeshin më shumë Bibla në shqip nga Stambolli. Skënder Luarasi shkroi një biografi të Gjerasimit gjatë komunizmit e cila për fat të keq u censurua dhe u shtrembërua rëndë nga autoritetet.

Megjithatë, çuditërisht, mbeti paragrafi i mëposhtëm i cili shënon se si e perceptonin fëmijët Gjerasimin: “Fëmijët në lagje shpesh i afroheshin. Gjerasimi mbyllte librin e tij, i përqafonte dhe niste bisedën me ta për gjëra të afërta për zemrat e tyre. ‘Ai flet si Krishti!’, tha një nga vogëlushët.

Shumë prej këtyre që vinin nga shtëpi shqiptare, ku flitej shqip, të djelave shkonin te salla e misionit protestant kur mësonin se do të predikonte Gjerasimi, që ata ta dëgjonin atë ‘të fliste si Krishti.’ Fatkeqësisht, kundërshtimi prej armiqve të gjuhës shqipe po merrte një formë ogurzezë.

Autoritetet greke, që i kishin sytë tek tokat të cilat i pretendonin të tyret, ishin kaq të shqetësuar për të shtypur identitetin shqiptar, sa që e ulën veten derisa ta shtypnin fjalën e Perëndisë në gjuhën shqipe.

Ndërsa Gjerasimi ishte në një udhëtim të lodhshëm për në Korçë, karrocieri papritur e ngadalësoi shpejtësinë në grykën e Laithizës. Disa minuta më vonë një bandë kaçakësh u shfaq, të udhëhequr nga krimineli famëkeq Shahin Matraku. E gjitha dukej e planifikuar.

I rraskapitur dhe i uritur, ata e merrnin me vete zvarrë rreth maleve duke pritur për lajmin e shpërblimit, të cilën Gjerasimi kishte shpjeguar se nuk do të vinte pasi familja e tij ishte e varfër. Në këtë situatë të dëshpëruar mendimet e tij të trazuara janë regjistruar në vetë fjalët e tij.

Ato janë prekëse dhe zbulojnë motivin e tij në jetë:

“Mendimet e mia ishin: ‘Cili do të jetë rezultati i kësaj?’ Arrita në përfundimin se nuk dilja i gjallë nga kjo. Jo vetëm që s’kisha asnjë para, por ishte dimër dhe një sëmundje do ishte e mjaftueshme për të më dhënë fund në male, pa një vend për të pushuar dhe në duart e kaçakëve.

U pikëllova jo aq shumë për jetën time, sesa për punën time. Sapo kisha filluar të punoja për njerëzit e mi, dhe ditë për ditë dëshira ime për të predikuar Fjalët e Jetës tek ata po rritej… Zemra nuk më digjej as për pasuri as për ndonjë gjë tjetër të kënaqshme për mishin.Kisha vetëm një gjë në mendje – përhapjen e dritës tek atdhetarët e mi. 

Pse duhet Perëndia atëherë të më harrojë? Ndërsa e shqetësoja mendjen time me këto mendime, pashë në largësi një lule të bukur që kishte shpuar rreth dy centimetra dëborë dhe ngrihej gati një gisht mbi të. Kur pashë lulen, qëndrova dhe e këqyra… 

Thashë: ‘Nëse Perëndia kujdeset për këtë lule, e cila s’është asgjë në sytë e njerëzve këtu në dëborë dhe i dhuron asaj bukuri,sa më shumë do të kujdeset Ai për ata që i besojnë Atij?’ M’u kujtuan fjalët e ungjillit: ‘Vini re si rriten zambakët e fushës: ata nuk lodhen dhe nuk tjerrin; dhe unë, pra, po ju them se Salomoni vetë, me gjithë lavdinë e tij, nuk ishte veshur si ndonjë nga ata.

Tani nëse Perëndia e vesh kështu barin e fushës, që sot është dhe nesër hidhet në furrë, vallë nuk do t’ju veshë shumë më tepër ju, njerëz besimpakë?’ (Mateu 6:28-30). Këto fjalë i kuptova më mirë. Ishte një mësim i çmuar për mua. Mora zemër.”

Pas gjashtë muajsh të hidhur në robëri, më në fund u sigurua lirimi i Gjerasimit, por shëndeti i tij nuk e mori asnjëherë veten dhe besohet se ka shkaktuar vdekjen e tij të parakohshme.

Pas lirimit të tij, në vend që të hiqte dorë nga puna, vendosmëria e Gjerasimit për të përhapur ungjillin vetëm sa u rrit për arsye se besonte që ishte e vetmja kurë e sigurtë për mjerimin shoqëror të popullit të tij. Gjatë katër viteve në vazhdim ai udhëtoi shumë kudo në Shqipëri duke predikuar ungjillin në shqip.

Ai formoi Vëllazërinë ungjillore dhe së bashku me motrën e vet, Sevasti Qiriazi, hapi Shkollën e Parë Shqipe të Vashave në 1891. Mësueset në shkollë përbëheshin nga motrat e tij Sevastia dhe Parashqevia, Fanka Efthimi dhe Polikseni Luarasi. Ekzistenca e shkollës e tërboi klerin grek të qytetit i cili mesa duket, në 1893 dërgoi një person për të vrarë Gjerasimin. (Kjo skenë është portretizuar gjithashtu në filmin ‘Mësonjëtorja’).

Vrasësi kishte pirë që të gjente guxim, por fatmirësisht s’e realizoi dot vrasjen pasi ishte i dehur! Më vonë atë vit, pjesërisht për shkak të shëndetit të rënë që kishte patur që nga koha kur ishte marrë peng, dhe pjesërisht nga stresi që jeta e tij ishte vazhdimisht nën kërcënim, Gjerasim Qiriazi ra i sëmurë dhe vdiq në 2 Janar 1894, në moshën 35 vjeçare.

Është shënuar se pavarësisht vuajtjeve të tij, në shtratin e tij të vdekjes ai mbeti plot me ngushëllim, me gëzim në Zotin dhe ndjeu guxim të ri për t’u folur drejtpërdrejt dhe me ngut vizitorëve të tij për shpëtimin e madh – kuptohet në gjuhën shqipe.

Poema e tij e mëposhtme përmbledh veprën e jetës së tij:

Do punonj për mëmëdhenë

Gjith jetën sa të rronj

Do të zgjonj dhe ata që flenë

Kështu jetën do mbaronj

 

 

O vëllezër shqiptarë

Merrni sot udhën’ e mbarë

Punën tuaj mos harron

i Kohë shkon dhe prapë s’vjen.

Përtej Pavarësisë

100 vjet pas shpalljes së pavarësisë, ku jemi dhe ku po shkojmë? Pavarësia ishte një arritje e madhe por ajo nuk ishte qëllimi final në vetvete. Ishte hapje e një rruge që populli shqiptar të punonte për një të ardhme më të mirë, më të sigurtë, e më të begatë.

Jemi dëshmitarë që lufta për të realizuar këto aspirata ka qenë e vështirë. Një pjesë e 100 viteve të fundit na ka gjetur nën pushtimin e huaj përsëri, dhe për gjysmën e kësaj periudhe u gjendëm të mbyllur në sistemin komunist, një imponim tjetër që erdhi nga lindja.

Gjatë 20 viteve të fundit, populli ynë ka përjetuar një ngritje ekonomike. Kjo ka ardhur kryesisht në saj të punës dhe sakrificës të qytetarëve të thjeshtë, një pjesë e madhe e të cilëve shkuan në emigracion. Kjo ka ndodhur pavarësisht problemeve që ka pasur shoqëria; sidomos problemet e shumta të klasës politike.

Pezmatim

Duhet të pranojmë që nuk jemi të kënaqur me progresin e bërë. Ekziston një pezmatim lidhur me situatën ku jemi. Janë shfaqur probleme të theksuara në gjirin e familjes. Numri i madh i divorceve dhe krimi brenda familjes janë një pasqyrim i asaj që po ndodh sot me familjen shqiptare.

Ndryshimet e mëdha që kanë ndodhur përgjatë këtyre viteve janë shkaku i konflik­tit midis bre­zave. Goditja që familja shqiptare ka pësuar nga fenomenet si droga, kumari dhe imoraliteti janë mjaft të dukshme. E dinë të gjithë që një pjesë e madhe e shoqërisë është ligjshkelëse.

Vjedhje, ko­rrupsioni, kërcënime, dhuna, përdhunime dhe vrasje janë një pjesë të problemit. Dhënia e vendimeve me para në dorë në sistemin gjyqë- sor dhe falja e pajustifikuar e kriminelëve, janë akoma një shenjë e qartë që shoqëria jonë ka probleme serioze.

Për të përmendur gjithashtu diplomat e blera, provimet e blera dhe vendet e punës të blera. Rinia jonë korruptohet pa dalë mirë në punë!

Rilindje e re?

Duke kuptuar të gjitha këto, është folur shumë për nevojën e një rilindje të re kombëtare. Por le të jemi realist. E keqja ka lë- shuar rrënja të thella. Nuk besoj se ekziston një forcë politike që mund të ndreqi probleme e këtyre përmasave.

Por nëse po shkojmë në rrugën e gabuar, kush do e shpëtojë Shqipërinë? Gjatë viteve të demokracisë, parulla më e përdorur për të drejtuar shoqërinë shqiptare në rrugën e së ardhmes ka qenë “integrimi evropian”.

Këtë integrim e kanë reduktuar në disa pika, të cilat edhe po të plotësoheshin, do të realizonin vetëm integrimin teknik në strukturat europiane, jo shpëtimin moral e shpirtëror që i nevojitet aq shumë vendit tonë.

Vizion i duhur

Në kohët e lashta, Zoti tha për popullin e tij: “Populli im shkon në robëri për mungesë njohuri”, që të kujton proverbin tonë “Më mirë të dish sesa të kesh”. Kjo fjalë e Zotit iu drejtuar popullit në një kohë kur këta të fundit po bënin një jetë (sidomos klasa drejtuese) tepër materialiste, të varfërit po i shfrytëzonin jashtë mase, dhe Perëndinë e respektonin sa për sy e faqe.

Gjykimi i Zotit nuk vonoi shumë. Si populli i Zotit në kohët e vjetra, edhe ne jemi bërë shumë materialistë. Vlerat shpir­tërore u pakësuan. Nuk kërkojmë Perëndinë. Prandaj lind nevoja të bëjmë disa pyetje më thelbësore lidhur me veten:

Kush jemi? Nga kemi ardhur? Ku po shkojmë? “Kur nuk ka një vizion, populli bëhet i shfrenuar, por lum ai që respekton ligjin e Zotit.”

Bibla

Pushtimi Turk

Shqipëria vuajti për 500 vjet nën sundimin osman. Mundimet, humbjet, dhe shka­tërrimet ishin aq të mëdha, sidomos gjatë shekullit të parë të pushtimit, që është vësh­tirë t’i përshkruash.

Sulmet e njëpasnjëshme të ushtrive osmane për pushtimin e trojeve shqiptare, u shoqëruan me dhunë të egër e me shkatërrime masive, me rrëmbim të fëmijëve për të mbushur repartet e jeniçerëve si dhe me rrëmbimin e grave për t`i shitur si skllevër.

Kohët e fundit është botuar përkthimi i kro­nikave të Tursun Beut, kronikani i Sull­tan Mehmetit të II, pushtuesit të Konstadinopojës dhe Shqipërisë, në të cilën lexon për masakra të popullsisë shqiptare: “Në përputhje me traditën që ekzistonte më parë…të gjithë djemtë e vashat e tyre u kapën dhe u bënë robër, ndërsa meshkujt e rritur u mblodhën dhe u lidhën me zinxhirë.

Në çdo vendqëndrim, në prani të Sundimtarit, u ekzekutuan me një të rënë shpate aq shumë të pafe sa qe e pamundur të llogariteshin…”. Përveç masakrimeve, pasojat e tjera të pushtimit osman ishin: skllavërimi i një pjesë të mëdha të popullsisë, grabitje e pasurive, asgjësimi i kulturës artistike, ndërrimi i detyrueshëm i fesë, si dhe ndarje e Shqipërisë nga kultura Europiane për qindra vjet.

Devshirmeja Një nga aspektet më të urryer gjatë pushtimit të hershëm turk ka qënë dev­shirmeja. Devshirmeja, e quajtur ndryshe taksa e gjakut, ishte një sistem i krijuar nga osmanët, sipas të cilit fëmijët meshkuj të familjeve të krishtera merreshin me forcë, islamizohe­shin, dhe shërbenin në ushtrinë osmane.

Këta djem rriteshin dhe edukoheshin si turq, dhe në shumë raste luftonin kundër atdheut të tyre, duke vrarë e masakruar popullin e tyre. Ndërrimi i fesë Tjetërsimi i fesë së shqiptarëve në kohën e pushtimit nga të krishter (qofshin katolik apo orthodhoksë) në musliman është nje fenomen mjaft i diskutuar.

Arsyet e ndërrimit të fesë janë një kombinim të luftës së gjatë, sidomos asgjësimi i prijesve shqiptar të krishter, joshje me tituj dhe grada të pjesës tjetër, dhe në popullin e thjeshtë bënte punë trysnia e taksave më të larta për jomuslimanët, diskriminime të tjera në jetën sociale dhe ekonomike, konfiskimi i pronave, mungesa e klerit të krishter ose dhe përgatitje jo e mirë të një pjesë të tyre.

Nuk parjashtohen raste të personave që janë bindur se feja e re ishte më e mirë dhe në vecanti, duket që sekti bekashian ka pasur tërheqje për një pjesë të shqiptarëve. Se e cila prej këtyre faktoreve zë me shumë peshë, kërkon më shumë hapësirë se sa kemi këtu për ta diskutuar. Eliminimi i identitetit Sundimi turk u shoqëruar me një përpjekje serioze dhe e vazhdueshme për eliminimin e identitetit kombëtar shqiptar.

Kjo erdhi jo vetëm si pasojë e ndërrimit të fesë së një pjesë të popullsisë, por ishte e lidhur me politikën e osmanllinjve për të administruar popujt sipas identitetit të tyre fetar. Si pjesë e kësaj politike, patrikanës iu dha e drejta (kundrejt pagesës së taksave) të administronte jetën e përditshme të komunitetit orthodhoksë, duke e rritur në këtë mënyrë pushtetin e saj në shoqëri, por edhe duke e lidhur atë pjesë të popullsisë shqiptare gjithmonë e më shumë me gjuhën dhe kulturën greke.

Për shkak të kësaj politike, në trojat shqiptare në shek.19 gjendeshin mjaft shkolla, por ato ishin ose shkolla islamike në gjuhën turke, ose shkolla kishtare në gjuhën greke, sepse për mentalitetin islamik të osmanllinjve kultura kombëtare nuk duhet të ekzistonte.

Duhet theksuar që në mënyre të që­llimshme deri në fund, qevëria turke mohoi të drejtën e shqiptarëve të kishin libra dhe shkollë në gjuhën e tyre amtare. Në fakt, çdokush që guxonte të përhapte alfabetin shqip apo të botojë shkrime në gjuhën shqipe dënohej.

Anameti i fundit Në 1877, kur u dhanë shenjat e qarta të do­bësimit të perandorisë osmane, u formua Komiteti për Mbrojten e të Drejtave të Shqiptarëve i cili kërkoi nga sulltan AbdulHamidit II njohjen e autonomisë për një Shqipëri të bashkuar dhe të drejtën e gjuhës.

Sulltani i hedh poshtë këto kërkesa duke lënë popullin shqiptar të vuaj shpërbërjen e ngadaltë të perandorisë turke dhe duke ekspozuar popullsinë shqiptare ndaj luftëra të pafundme ballkanike dhe lakmisë së paepur të shteteve fqinj. Dhe jo vetëm kaq por qeveria turke përdori tokat shqiptare në pazare, qofshin të mëdha apo të vogla, në dobi të interesave të saj.

Himni i Flamurit

Rreth flamurit të përbashkuar

Me një dëshir’ e një qëllim,

Të gjith’ atij duke iu betuar

Të lidhim besën për shpëtim.

 

Prej lufte veç ai largohet

Që është lindur tradhëtar,

Kush është burrë nuk frikësohet,

Po vdes, po vdes si një dëshmor!

Flamuri

Flamuri përmbledh kujtimet e shkuara të një kombi dhe një gjuhe të pashkruar që mund ta kuptoj syri dhe zemra e cdo njeriu me ndjenja. Cilat janë kujtimet që shfaq, duke valuar, Flamuri ynë?

Nuk janë kujtime goditjesh kundra fqi­një­ve, nuk janë kujtime lakmirash dhe rrëmbimesh: janë kujtime vetembrojtjeje me mundime të pa­lodhura dhe me trimërira të gjata e të forta që kanë lënë gjurma në letersinë e gjithë popujve të qyte­tëruar.

Nga kjo pikëpamje mund të mburremi se Flamuri ynë, sic është një nga më të vjetrit e botës, është dhe një nga më të drejtët”                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        Faik Konica

FJALIMI I ISMAIL QEMALIT I MBAJTUR ME 28 NËNTOR 1912, ME RASTIN E SHPALLJES SË PAVARËSISË

Oh! Sa të lumtur që e ndiej veh­ten sot, që shoh, këtu në Vlorë, kaqë burra Shqipëtarë të mbledhur tok, duke pritur me ku­reshti e padurim për­fundimin e kë­saj mble­dhjeje his­torike, për fatin e Atdheut tonë të da­shur.

Plot me gaz e me lot ndër sy, nga mallëngjimi, pra, po dal këtu para jush që t’ju gëzoj me sihariqin e madh, se sot, edhe këtë minutë, Kongresi çpalli mëvehtësinë e Shqipërisë, duke lajmëruar gjithë botën mbarë për këtë punë e duke më ngarkuar mua kryesin’ e qeveris së përkohshme të Shqipërisë së lirë.

Porsi ëndër më duket ky ndryshim i madh i vendit t’onë, që hoqi e voi të zezat e të lirit pesëqind vjet me radhë nën sundimin turk, por që tani në kohët e fundit, ishte gati të jepte shpirtin përgjithënjë, të shuhej e të çfarrosej krejtësisht nga faqia e dheut, këjo , që, dikur, shkëlqente nga trimë­rija e pashoqe e bijve të saj; kjo Shqipëri, që kur i kërcënohej rreziku Europës nga pushti­met e Turqisë, nën kryetrimin e pavdekur të saj, Skënderbejnë, u bë porta e hekurtë kundra sulmeve më të tërbuara të sulltanëve më t’egër që ka pas Turqija.

Mirëpo, desh Zoti, që me punën, me trimërinë dhe guximin e pashoq të Shqipëtarëvet, sot e tutje të marrin fund mjerimet dhe vuajtjet e Atdheut t’onë, sepse, këtu e kështu, jemi të LIRË të PAVARUR dhe MËVEHTE, prandaj: qeshni e gëzoni!

Për t’ia arrijtur kësaj dite të bardhë e të madhe, na ka ndihmuar gjaku i dëshmorëvet dhe puna e vlefshme e patriotëve t’anë dhe e të gjithë shokëve që muarrnë pjesë në këtë mbledhje dhe e të gjithë juve, që tani po ju gufon zemëra nga gazi i madh që ndieni; mirëpo mbledhja si më plak që jam, m’a ngarkoi mua Ngritjen e shënjtë të shënjës t’onë Kombëtare, të flamurit t’onë të ëndërruar e të dashur (nxjerr flamurin e ngul në shtyllat e ballkonit).

Ja, pra, ky është Flamuri Ynë i kuq e me shqiponjën dykrenare të zezë në mes. Dhe tani, të gjithë bashkë, si një trup i tërë dhe i pandarë, le të punojmë për t’a mburuar, për t’a përparuar e për t’a qytetëruar si i ka hije Atdhenë t’onë të Lirë.

Duke përfunduar, s’më mbetet gjë, veçse t’i drejtoj një lutje Zotit të Madh, që, bashkë me bekimet e Tij që i lipij të na japë për të qenë të denjë të kësaj dite, të pranojë që këtej e tutje të jem unë dëshmori më i parë i Atdheut, ashtu siç pata nderin dhe fatin që të jem i pari ta puth e ta bëj të valvitet i Lirë. Flamuri i ynë, n’atdhenë t’onë të lirë.

Rroftë Flamuri! Rroftë Shqipërija! 

Gëzuar 100 vjetorin e Pavarësisë Shqipërisë!

Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë

Përpjekjet e shqiptarëve për liri dhe pa­varësi kanë vazhduar gjatë gjithë pe­­riudhës së sun­dimit osman. Historia ka pas­qyruar shumë ngjarje që e dëshmojnë këtë, duke filluar me kuvendet e famshme ndër­krahinore shqip­tare dhe ato ballkanike të shekujve XV-XVI.

Por, të gjitha përpjekjet për liri, qofshin ato që erdhën në periudhën e dobësimit të pushtetit turk, u shtypën egërsisht, duke i lënë shqiptarët në disavantazh krahas popujve të tjera të Ballkanit. Si rredhojë, nëntori i viti 1912, i gjeti tro­jet shqiptare si fushë lufte.

Në kurriz të shqip­tarëve të gjithë përpiqeshin të copëtonin atë që kishte mbetur nga Turqia europiane. Në këto kushte, patriotët shqiptarë që ndodheshin jashtë atdheut vendosën të ndërmerrnin një veprim politik për të shpëtuar popullin nga një pushtim të ri.

Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi u nisën nga Stambolli dhe arritën në Bukuresht, ku u organizuar mbledhje e kolonisë shqiptare. U vendos të themelohej “një komitet drejtonjës” që të merrte në dorë situatën, dhe të krijohej një komision që do të shkonte në Evropë për të mbrojtur të drejtat e popullit shqiptar përpara përfaqësuesve të Fuqive të Mëdha.

Ismail Qemali me shokë shkoi në Vjenë, ku bisedoi me qeverinë austro-hungareze, me am­basadorin anglez dhe me ambasadorin ita­li­an. Ai i deklaroi më 10 nëntor ambasadorit ang­lez se do të nisej së shpejti për në atdhe për të ma­rrë pjesë në një mbledhje të krerëve shqiptarë. Më datë 18 nëntor Paria e Vlorës merr një telegram nga Ismail Qemali i cili ju thotë se “përpara së premtes jam atje.

E mbledhmja e përfaqësuesve në Durrës apo në Vlonë është krejt e nevojshme. I thirni të gjithë. Gjer sa të mbërrijë un, mbani qetësien e bash­­kimin. Çashtja jonë politike u sigurua fare.” Ky njoftim, me një telegram të firmosut “N’emër të gjithëve” nga Xhemil Bej Vlora, Elmas Kanina e Leonidha Bezhani.

Në atë njoftim ata ju thonë “…Lutemi për shpëtim të atdheut, që përfaqësuesit në fjalë tyke e bamë natën ditë të gjinden në mbledhjet të Përgjithshme Kombëtare që do të bahet këtu në Vlonë…”. Ideja për mbledhjen e një kuvendi në Shqipëri kishte gjetur përkrahjen e qeverisë austro-hungareze.

Opinioni që mbizotëronte në rrethet diplomatike të Fuqive të tjera të Mëdha ish­te për një Shqipëri autonome. Por autono­mi­a në kuadrin e Perandorisë Osmane tashmë nuk kishte asnjë kuptim. Ushtria osmane në Ballkan ishte shpartalluar në të gjitha frontet. Trupat serbe, malazeze e greke kishin hyrë thellë në trojat shqiptare.

Në këto kushte e vetmja zgjidhje e drejtë e çështjes shqiptare ishte ajo e shpalljes së pavarësisë. Në këtë përfundim arriti grupi i atdhetarëve i kryesuar nga Ismail Qemali, i cili më 19 nëntor deklaronte në Trieste, ku kishte arritur bashkë me shokët, se: “…menjëherë pas mbërritjes së tij në Shqipëri do të shpallej pavarësia e Shqipërisë dhe do të zgjidhej qeveria e përkohshme”.

Lajmi i mbledhjes së kuvendit kombëtar u prit me entuziazëm të madh në Shqipëri. Grupi i kryesuar nga Ismail Qemali arriti në Durrës më 21 nëntor. Së bashku me atdhetarët durrsakë ai vendosi të ngrinte në qytet flamurin kombëtar. Por autoritetet osmane,të ndihmuara nga armiqtë të lëvizjes kombëtare, arritën ta pengonin këtë veprim.

Komanda turke mori udhër të kapte Ismail Qemalin gjallë ose vdekur.Ismail Qemali me shokët e tij u nisën për në
Kavajë. Prej andej nëpër Karatoprak kaluan në Fier, ku u takuan me delegatët e Kosovës, dhe më 25 nëntor arritën në Vlorë. Këtu delegatët e popullit shqiptar u pritën me festë.

“Një zjarr i shenjtë patriotizmi…” – shkruan Ismail Qemali në kujtimet e tij – “…kishte pushtuar qytetin ku kisha lindur dhe populli më përshëndeste kudo me entuziazëm dhe gëzim”.Për shkak të përparimit të pandalur të
ushtrive serbe, gjendja në Shqipëri po bëhej gjithnjë më kritike.

Kjo ishte arsyeja që në mbrëmjen e 27 nëntorit delegatët që ndo­dheshin në Vlorë, ndonëse nuk kishin arritur ende përfaqësuesit e disa krahinave, ven­­dosën të mblidhnin të nesërmen ku­vendin kombëtar. Më 28 Nëntor 1912, në orën 14, u hap në Vlorë Kuvendi Kombëtar. Në mbledhjen e parë të Kuvendit morën pjesë 37 delegatë, të cilët u shtuan gjatë ditëve që pasuan duke arritur në 63 veta, që përfaqësonin të gji­tha viset shqiptare.

Kuvendi zgjodhi si kryetar Ismail Qemalin,i cili foli për të kaluarën e Shqipërisë nën sundimin osman dhe për luftërat e shqip­tarëve për të fituar të drejtat e tyre. Ai vuri në dukje se në rrethanat e krijuara nga Lufta Ballkanike “e vetmja udhë shpëtimi ishte ndarja e Shqipërisë nga Turqia”.

Propozimi i kryetarit u miratua njëzëri nga delegatët, të cilët nënshkruan dokumentin historik për Pavarësinë e Shqipërisë, ku thuhej: “… Shqipëria me sot të bëhet më vehte, e lirë e mosvarme”. Pastaj u ngrit flamuri kombëtar
i Shqipërisë përpara mijëra njerëzve që ishin mbledhur jashtë selisë së Kuvendit e që e pritën këtë ngjarje historike në mënyrë entuziaste, ndërsa populli përshkonte duke kënduar rrugët e qytetit.

Deklarata e Pavarësisë ishte një akt me rëndësi të jashtëzakonshme për popullin shqiptar. Me anë të saj shpallej e drejta e pamohueshme e kombit shqiptar për të qenë i lirë e i pavarur në trojet e veta, krahas popujve të tjerë të Gadishullit Ballkanik. Kjo ishte një e drejtë që vjen nga qenia e tij si popull me gjuhën, me kulturën, e me historinë e vet, e drejtë e fitu­ar me mundime të panumërta, e drejtë që i takonte për ndihmesën e vyer në dëbimin nga
Ballkani të sunduesve të huaj osmanë.

Në Ballkan Shqipëria, sikurse Maqedo­nia, ishte vendi që u çlirua i fundit nga sundimi i sulltanëve osmanë, në një kohë kur popujt e tjerë fqinjë kishin dhjetëra vjet që bënin jetë shtetërore të pavarur. Kjo vonesë u shkaktua më së pari nga vendosmëria e turqisë për të mos lejuar popullin shqiptar të lirë në vullnetin e tyre.

Prapambetja shoqërore e vendit ishte padyshim një faktor tjetër që vonoi rritjen e forcave organizuese të lëvizjes kombëtare.Për më tepër, shtetet ballkanike fqinje, të cilat të parat patën siguruar pavarësinë, luftuan me të gjitha mjetet, duke filluar nga pre­sionet diplomatike e duke mbaruar edhe me ndërhyrje të armatosura, kundër lëvizjes
Shqiptare, e cila ishte në kundërshtim me planet e tyre.

Edhe Fuqitë e Mëdha, të cilat, gjatë she­kullit nëntëmbëdhjetë patën përkrahur popujt e tjerë të Ballkanit të formonin shtetet e tyre të pavarura, për një kohë të gjatë, mbajtën një qëndrim mospërfillës ndaj çështjes shqiptare.

Është meritë e atdhetarëve largpamës që, duke u mbështetur në luftën e popullit shqiptar brenda vendit, zgjodhën çastin e përshtatshëm për të kaluar nga platforma e lëvizjes për autonominë në atë të pavarësisë.
Dhe kjo u realizua pikërisht më 28 Nëntor 1912.